(2) の解答
方針の整理
(1) で得た M = sin 1 − 5 6 M = \sin 1 - \dfrac{5}{6} M = sin 1 − 6 5 と f ( θ ) = sin θ − θ + θ 3 6 f(\theta)=\sin\theta-\theta+\dfrac{\theta^3}{6} f ( θ ) = sin θ − θ + 6 θ 3 の性質を用いて、
I = ∫ 0 2 π sin ( cos x − x ) d x I = \int_0^{2\pi} \sin(\cos x - x)\,dx I = ∫ 0 2 π sin ( cos x − x ) d x
を評価する。
Step 1: (1) の結果を不等式に翻訳する
(1) より、f ( θ ) = sin θ − θ + θ 3 6 f(\theta) = \sin\theta - \theta + \dfrac{\theta^3}{6} f ( θ ) = sin θ − θ + 6 θ 3 は R \mathbb{R} R 上で単調増加(f ′ ( θ ) ≧ 0 f'(\theta)\geqq 0 f ′ ( θ ) ≧ 0 )であった。
これはただちにすべての実数 θ \theta θ に対して
sin θ ≦ θ − θ 3 6 ( すなわち f ( θ ) ≦ 0 は θ ≦ 0 のとき ) \sin\theta \leqq \theta - \frac{\theta^3}{6} \quad (\text{すなわち } f(\theta) \leqq 0 \text{ は } \theta \leqq 0 \text{ のとき}) sin θ ≦ θ − 6 θ 3 ( すなわち f ( θ ) ≦ 0 は θ ≦ 0 のとき )
というわけではなく、次のように使う。
区間 [ − 1 , 1 ] [-1,1] [ − 1 , 1 ] における f f f の最大値・最小値 より:
m ≦ f ( θ ) ≦ M for all θ ∈ [ − 1 , 1 ] m \leqq f(\theta) \leqq M \quad \text{for all } \theta \in [-1, 1] m ≦ f ( θ ) ≦ M for all θ ∈ [ − 1 , 1 ]
すなわち
-\sin 1 + \frac{5}{6} \leqq \sin\theta - \theta + \frac{\theta^3}{6} \leqq \sin 1 - \frac{5}{6} \quad (\theta\in[-1,1]) \tag{$*$}
より
\theta - \frac{\theta^3}{6} + m \leqq \sin\theta \leqq \theta - \frac{\theta^3}{6} + M \quad (\theta\in[-1,1]) \tag{1}
ここで cos x ∈ [ − 1 , 1 ] \cos x \in [-1,1] cos x ∈ [ − 1 , 1 ] であるから、θ = cos x \theta = \cos x θ = cos x と置くと ( 1 ) (1) ( 1 ) が使える。
ただし今回の被積分関数は sin ( cos x − x ) \sin(\cos x - x) sin ( cos x − x ) であり、引数は cos x − x \cos x - x cos x − x である。cos x − x \cos x - x cos x − x は一般に [ − 1 , 1 ] [-1,1] [ − 1 , 1 ] の外に出るので、( ∗ ) (*) ( ∗ ) を直接適用するのではなく、f f f が R \mathbb{R} R 全体で単調増加 であることを使い直す。
Step 2: f f f の単調増加性からの全域不等式
(1) の証明で示したように、f ′ ( θ ) ≧ 0 f'(\theta)\geqq 0 f ′ ( θ ) ≧ 0 はすべての θ ∈ R \theta\in\mathbb{R} θ ∈ R で成り立つ。
よって f f f は R \mathbb{R} R 上の単調増加関数であり、すべての実数 θ \theta θ に対して
f ( θ ) ≦ f ( 1 ) = M ⟺ sin θ ≦ θ − θ 3 6 + M ( θ ≦ 1 ) f(\theta) \leqq f(1) = M \iff \sin\theta \leqq \theta - \frac{\theta^3}{6} + M \quad (\theta \leqq 1) f ( θ ) ≦ f ( 1 ) = M ⟺ sin θ ≦ θ − 6 θ 3 + M ( θ ≦ 1 )
は θ ≦ 1 \theta \leqq 1 θ ≦ 1 でしか成立しない。全域で使える不等式を (1) の増減から直接導く。
f ′ ( θ ) ≧ 0 f'(\theta)\geqq 0 f ′ ( θ ) ≧ 0 より
sin θ = θ − θ 3 6 − f ( θ ) + sin θ \sin\theta = \theta - \frac{\theta^3}{6} - f(\theta) + \sin\theta sin θ = θ − 6 θ 3 − f ( θ ) + sin θ
は循環するので、代わりに次の標準的な方針をとる。
基本不等式(証明済み)
f ′ ( θ ) = cos θ − 1 + θ 2 2 ≧ 0 f'(\theta)=\cos\theta-1+\dfrac{\theta^2}{2}\geqq 0 f ′ ( θ ) = cos θ − 1 + 2 θ 2 ≧ 0 はすべての θ \theta θ で成立((1) で証明済み)。これを積分すると:
θ ≧ 0 \theta \geqq 0 θ ≧ 0 の場合:
f ( θ ) = f ( 0 ) + ∫ 0 θ f ′ ( t ) d t ≧ 0 ( θ ≧ 0 ) f(\theta) = f(0) + \int_0^\theta f'(t)\,dt \geqq 0 \quad (\theta\geqq 0) f ( θ ) = f ( 0 ) + ∫ 0 θ f ′ ( t ) d t ≧ 0 ( θ ≧ 0 )
\Rightarrow \sin\theta \geqq \theta - \frac{\theta^3}{6} \quad (\theta \geqq 0) \tag{A}
θ ≦ 0 \theta \leqq 0 θ ≦ 0 の場合:f ( 0 ) = 0 f(0)=0 f ( 0 ) = 0 かつ θ ≦ 0 \theta\leqq 0 θ ≦ 0 では f ′ f' f ′ の積分が負の符号で入るが、f ′ ≧ 0 f'\geqq 0 f ′ ≧ 0 より
f ( θ ) = − ∫ θ 0 f ′ ( t ) d t ≦ 0 ( θ ≦ 0 ) f(\theta) = -\int_\theta^0 f'(t)\,dt \leqq 0 \quad (\theta \leqq 0) f ( θ ) = − ∫ θ 0 f ′ ( t ) d t ≦ 0 ( θ ≦ 0 )
\Rightarrow \sin\theta \leqq \theta - \frac{\theta^3}{6} \quad (\theta \leqq 0) \tag{B}
( A ) ( B ) (A)(B) ( A ) ( B ) をまとめると**f ( θ ) f(\theta) f ( θ ) と 0 0 0 の大小は θ \theta θ の符号に依存**するが、以下では ( ∗ ) (*) ( ∗ ) の形(区間 [ − 1 , 1 ] [-1,1] [ − 1 , 1 ] での最大・最小)を用いる。
Step 3: 積分 I I I を変形する
I = ∫ 0 2 π sin ( cos x − x ) d x I = \int_0^{2\pi} \sin(\cos x - x)\,dx I = ∫ 0 2 π sin ( cos x − x ) d x
sin \sin sin の加法定理を用いる:
sin ( cos x − x ) = sin ( cos x ) cos x − cos ( cos x ) sin x \sin(\cos x - x) = \sin(\cos x)\cos x - \cos(\cos x)\sin x sin ( cos x − x ) = sin ( cos x ) cos x − cos ( cos x ) sin x
...(この展開は複雑になるので) 別のアプローチとして、被積分関数に直接 f f f の評価を適用する。
不等式の適用
引数 θ = cos x − x \theta = \cos x - x θ = cos x − x に対して f ( θ ) f(\theta) f ( θ ) の評価を用いたいが、cos x − x \cos x - x cos x − x は [ − 1 , 1 ] [-1,1] [ − 1 , 1 ] 外に出る。
代わりに、次のテイラー型不等式 を使う:
f ′ ( t ) ≧ 0 f'(t) \geqq 0 f ′ ( t ) ≧ 0 より
sin θ − θ + θ 3 6 ≦ M for all θ ∈ R \sin\theta - \theta + \frac{\theta^3}{6} \leqq M \quad \text{for all } \theta \in \mathbb{R} sin θ − θ + 6 θ 3 ≦ M for all θ ∈ R
これは θ ≦ 1 \theta \leqq 1 θ ≦ 1 では f ( θ ) ≦ f ( 1 ) = M f(\theta)\leqq f(1)=M f ( θ ) ≦ f ( 1 ) = M (f f f 単調増加)、θ ≧ 1 \theta \geqq 1 θ ≧ 1 では... と場合分けが必要。正確に述べる。
f f f は R \mathbb{R} R 上単調増加 なので:
θ ≦ 1 \theta \leqq 1 θ ≦ 1 のとき f ( θ ) ≦ f ( 1 ) = M f(\theta) \leqq f(1) = M f ( θ ) ≦ f ( 1 ) = M
θ ≧ − 1 \theta \geqq -1 θ ≧ − 1 のとき f ( θ ) ≧ f ( − 1 ) = m f(\theta) \geqq f(-1) = m f ( θ ) ≧ f ( − 1 ) = m
cos x ∈ [ − 1 , 1 ] \cos x \in [-1,1] cos x ∈ [ − 1 , 1 ] であることに注目すると、cos x − x \cos x - x cos x − x の範囲は x ∈ [ 0 , 2 π ] x\in[0,2\pi] x ∈ [ 0 , 2 π ] で
cos x − x ∈ [ cos x − 2 π , cos x ] ⊂ [ − 1 − 2 π , 1 ] \cos x - x \in [\cos x - 2\pi, \cos x] \subset [-1-2\pi, 1] cos x − x ∈ [ cos x − 2 π , cos x ] ⊂ [ − 1 − 2 π , 1 ]
ゆえに θ = cos x − x ≦ cos x ≦ 1 \theta = \cos x - x \leqq \cos x \leqq 1 θ = cos x − x ≦ cos x ≦ 1 が成り立つ。
また θ = cos x − x ≧ − 1 − x \theta = \cos x - x \geqq -1 - x θ = cos x − x ≧ − 1 − x 。x ∈ [ 0 , 2 π ] x \in [0,2\pi] x ∈ [ 0 , 2 π ] なので θ ≧ − 1 − 2 π > − 1 \theta \geqq -1 - 2\pi > -1 θ ≧ − 1 − 2 π > − 1 とは言えず下限の評価は弱い。
Step 4: 不等式を正確に立て直す
7 8 π ≦ I ≦ 7 8 π + 4 M \frac{7}{8}\pi \leqq I \leqq \frac{7}{8}\pi + 4M 8 7 π ≦ I ≦ 8 7 π + 4 M
を示すため、I I I を計算可能な部分と評価する部分に分ける。
積分の分解
sin ( cos x − x ) = sin ( cos x ) cos x ′ \sin(\cos x - x) = \sin(\cos x)\cos x' sin ( cos x − x ) = sin ( cos x ) cos x ′ … ではなく、加法定理で展開する:
sin ( cos x − x ) = sin ( cos x ) cos ( − x ) + cos ( cos x ) sin ( − x ) \sin(\cos x - x) = \sin(\cos x)\cos(-x) + \cos(\cos x)\sin(-x) sin ( cos x − x ) = sin ( cos x ) cos ( − x ) + cos ( cos x ) sin ( − x )
= \sin(\cos x)\cos x - \cos(\cos x)\sin x \tag{2}
したがって
I = \int_0^{2\pi} \sin(\cos x)\cos x\,dx - \int_0^{2\pi}\cos(\cos x)\sin x\,dx \tag{3}
第2積分の計算:
u = cos x u = \cos x u = cos x と置換すると d u = − sin x d x du = -\sin x\,dx d u = − sin x d x 。x : 0 → 2 π x:0\to 2\pi x : 0 → 2 π のとき u : 1 → 1 u:1\to 1 u : 1 → 1 (一周して戻る)なので、単純に ∫ u = 1 u = 1 \int_{u=1}^{u=1} ∫ u = 1 u = 1 とはできない(cos x \cos x cos x は単射でないため置換を区間分割する)。
x : 0 → π x:0\to\pi x : 0 → π では u = cos x : 1 → − 1 u=\cos x:1\to -1 u = cos x : 1 → − 1 、x : π → 2 π x:\pi\to 2\pi x : π → 2 π では u = − 1 → 1 u=-1\to 1 u = − 1 → 1 。
∫ 0 2 π cos ( cos x ) sin x d x = ∫ 0 π cos ( cos x ) sin x d x + ∫ π 2 π cos ( cos x ) sin x d x \int_0^{2\pi}\cos(\cos x)\sin x\,dx = \int_0^\pi \cos(\cos x)\sin x\,dx + \int_\pi^{2\pi}\cos(\cos x)\sin x\,dx ∫ 0 2 π cos ( cos x ) sin x d x = ∫ 0 π cos ( cos x ) sin x d x + ∫ π 2 π cos ( cos x ) sin x d x
第1項:u = cos x u=\cos x u = cos x , d u = − sin x d x du=-\sin x\,dx d u = − sin x d x
= ∫ 1 − 1 cos ( u ) ( − d u ) = ∫ − 1 1 cos u d u = [ sin u ] − 1 1 = sin 1 − sin ( − 1 ) = 2 sin 1 =\int_1^{-1}\cos(u)(-du) = \int_{-1}^1 \cos u\,du = [\sin u]_{-1}^1 = \sin 1 - \sin(-1) = 2\sin 1 = ∫ 1 − 1 cos ( u ) ( − d u ) = ∫ − 1 1 cos u d u = [ sin u ] − 1 1 = sin 1 − sin ( − 1 ) = 2 sin 1
第2項:x : π → 2 π x:\pi\to 2\pi x : π → 2 π では sin x ≦ 0 \sin x \leqq 0 sin x ≦ 0 、u = cos x : − 1 → 1 u=\cos x:-1\to 1 u = cos x : − 1 → 1 , d u = − sin x d x du=-\sin x\,dx d u = − sin x d x
= ∫ − 1 1 cos ( u ) ( − d u ) = − ∫ − 1 1 cos u d u = − 2 sin 1 =\int_{-1}^{1}\cos(u)(-du) = -\int_{-1}^1\cos u\,du = -2\sin 1 = ∫ − 1 1 cos ( u ) ( − d u ) = − ∫ − 1 1 cos u d u = − 2 sin 1
よって
\int_0^{2\pi}\cos(\cos x)\sin x\,dx = 2\sin 1 + (-2\sin 1) = 0 \tag{4}
第1積分の計算:
J = ∫ 0 2 π sin ( cos x ) cos x d x J = \int_0^{2\pi}\sin(\cos x)\cos x\,dx J = ∫ 0 2 π sin ( cos x ) cos x d x
sin ( cos x ) cos x = d d x [ − cos ( cos x ) ] ⋅ 1 1 \sin(\cos x)\cos x = \dfrac{d}{dx}[-\cos(\cos x)]\cdot\dfrac{1}{1} sin ( cos x ) cos x = d x d [ − cos ( cos x )] ⋅ 1 1 ... を確認する:
d d x [ − cos ( cos x ) ] = sin ( cos x ) ⋅ ( − sin x ) \frac{d}{dx}[-\cos(\cos x)] = \sin(\cos x)\cdot(-\sin x) d x d [ − cos ( cos x )] = sin ( cos x ) ⋅ ( − sin x )
これは sin ( cos x ) cos x \sin(\cos x)\cos x sin ( cos x ) cos x とは異なる。別の方法:
u = cos x u=\cos x u = cos x の置換を上と同様に行う。
J = ∫ 0 π sin ( cos x ) cos x d x + ∫ π 2 π sin ( cos x ) cos x d x J = \int_0^\pi \sin(\cos x)\cos x\,dx + \int_\pi^{2\pi}\sin(\cos x)\cos x\,dx J = ∫ 0 π sin ( cos x ) cos x d x + ∫ π 2 π sin ( cos x ) cos x d x
x : 0 → π x:0\to\pi x : 0 → π : u = cos x u=\cos x u = cos x , d u = − sin x d x du=-\sin x\,dx d u = − sin x d x , cos x = u \cos x = u cos x = u , sin x = 1 − u 2 \sin x = \sqrt{1-u^2} sin x = 1 − u 2 (sin x ≧ 0 \sin x\geqq 0 sin x ≧ 0 )
∫ 0 π sin ( u ) ⋅ u ⋅ d u − 1 − u 2 ⋅ ( − 1 ) = ∫ − 1 1 u sin u 1 − u 2 ( − 1 − 1 ) d u \int_0^\pi \sin(u)\cdot u \cdot \frac{du}{-\sqrt{1-u^2}} \cdot (-1) = \int_{-1}^1 \frac{u\sin u}{\sqrt{1-u^2}}(-\frac{1}{-1})\,du ∫ 0 π sin ( u ) ⋅ u ⋅ − 1 − u 2 d u ⋅ ( − 1 ) = ∫ − 1 1 1 − u 2 u s i n u ( − − 1 1 ) d u
より丁寧に:d u = − sin x d x du = -\sin x\,dx d u = − sin x d x , sin x = 1 − u 2 \sin x = \sqrt{1-u^2} sin x = 1 − u 2 なので d x = − d u sin x = − d u 1 − u 2 dx = \dfrac{-du}{\sin x} = \dfrac{-du}{\sqrt{1-u^2}} d x = sin x − d u = 1 − u 2 − d u 。
∫ 0 π sin ( cos x ) cos x d x = ∫ 1 − 1 sin ( u ) ⋅ u ⋅ − d u 1 − u 2 \int_0^\pi \sin(\cos x)\cos x\,dx = \int_1^{-1} \sin(u)\cdot u \cdot \frac{-du}{\sqrt{1-u^2}} ∫ 0 π sin ( cos x ) cos x d x = ∫ 1 − 1 sin ( u ) ⋅ u ⋅ 1 − u 2 − d u
= ∫ − 1 1 u sin u 1 − u 2 d u = \int_{-1}^1 \frac{u\sin u}{\sqrt{1-u^2}}\,du = ∫ − 1 1 1 − u 2 u s i n u d u
x : π → 2 π x:\pi\to 2\pi x : π → 2 π : u = cos x : − 1 → 1 u=\cos x:-1\to 1 u = cos x : − 1 → 1 , sin x = − 1 − u 2 \sin x = -\sqrt{1-u^2} sin x = − 1 − u 2 (sin x ≦ 0 \sin x\leqq 0 sin x ≦ 0 ), d x = − d u sin x = d u 1 − u 2 dx=\dfrac{-du}{\sin x}=\dfrac{du}{\sqrt{1-u^2}} d x = sin x − d u = 1 − u 2 d u
∫ π 2 π sin ( cos x ) cos x d x = ∫ − 1 1 sin ( u ) ⋅ u ⋅ d u 1 − u 2 \int_\pi^{2\pi}\sin(\cos x)\cos x\,dx = \int_{-1}^1 \sin(u)\cdot u\cdot \frac{du}{\sqrt{1-u^2}} ∫ π 2 π sin ( cos x ) cos x d x = ∫ − 1 1 sin ( u ) ⋅ u ⋅ 1 − u 2 d u
= ∫ − 1 1 u sin u 1 − u 2 d u = \int_{-1}^1 \frac{u\sin u}{\sqrt{1-u^2}}\,du = ∫ − 1 1 1 − u 2 u s i n u d u
よって
J = 2\int_{-1}^1 \frac{u\sin u}{\sqrt{1-u^2}}\,du \tag{5}
( 3 ) ( 4 ) ( 5 ) (3)(4)(5) ( 3 ) ( 4 ) ( 5 ) より
I = J = 2\int_{-1}^1 \frac{u\sin u}{\sqrt{1-u^2}}\,du \tag{6}
Step 5: I I I を評価する
( ∗ ) (*) ( ∗ ) の不等式(θ ∈ [ − 1 , 1 ] \theta\in[-1,1] θ ∈ [ − 1 , 1 ] ):
θ − θ 3 6 + m ≦ sin θ ≦ θ − θ 3 6 + M \theta - \frac{\theta^3}{6} + m \leqq \sin\theta \leqq \theta - \frac{\theta^3}{6} + M θ − 6 θ 3 + m ≦ sin θ ≦ θ − 6 θ 3 + M
を θ = u ∈ [ − 1 , 1 ] \theta = u \in [-1,1] θ = u ∈ [ − 1 , 1 ] に適用する。
ここで u 1 − u 2 ≧ 0 \dfrac{u}{\sqrt{1-u^2}} \geqq 0 1 − u 2 u ≧ 0 (u ∈ [ 0 , 1 ] u\in[0,1] u ∈ [ 0 , 1 ] )と ≦ 0 \leqq 0 ≦ 0 (u ∈ [ − 1 , 0 ] u\in[-1,0] u ∈ [ − 1 , 0 ] )に場合分けが必要。
u ≧ 0 u\geqq 0 u ≧ 0 の場合: u 1 − u 2 ≧ 0 \dfrac{u}{\sqrt{1-u^2}}\geqq 0 1 − u 2 u ≧ 0 なので、sin u \sin u sin u の不等式をそのまま掛けられる。
u ≦ 0 u\leqq 0 u ≦ 0 の場合: u 1 − u 2 ≦ 0 \dfrac{u}{\sqrt{1-u^2}}\leqq 0 1 − u 2 u ≦ 0 なので、不等式の向きが逆転する。
これらをまとめるため、h ( u ) = u 1 − u 2 h(u) = \dfrac{u}{\sqrt{1-u^2}} h ( u ) = 1 − u 2 u とおく(u ∈ ( − 1 , 1 ) u\in(-1,1) u ∈ ( − 1 , 1 ) )。
被積分関数 h ( u ) sin u h(u)\sin u h ( u ) sin u を評価する:
u ∈ ( 0 , 1 ) u\in(0,1) u ∈ ( 0 , 1 ) :h ( u ) > 0 h(u)>0 h ( u ) > 0 かつ m ≦ sin u − u + u 3 6 ≦ M m\leqq \sin u - u + \frac{u^3}{6}\leqq M m ≦ sin u − u + 6 u 3 ≦ M より
h ( u ) ( u − u 3 6 + m ) ≦ h ( u ) sin u ≦ h ( u ) ( u − u 3 6 + M ) h(u)\left(u-\frac{u^3}{6}+m\right) \leqq h(u)\sin u \leqq h(u)\left(u-\frac{u^3}{6}+M\right) h ( u ) ( u − 6 u 3 + m ) ≦ h ( u ) sin u ≦ h ( u ) ( u − 6 u 3 + M )
u ∈ ( − 1 , 0 ) u\in(-1,0) u ∈ ( − 1 , 0 ) :h ( u ) < 0 h(u)<0 h ( u ) < 0 かつ m ≦ sin u − u + u 3 6 ≦ M m\leqq \sin u - u + \frac{u^3}{6}\leqq M m ≦ sin u − u + 6 u 3 ≦ M より
h ( u ) ( u − u 3 6 + M ) ≦ h ( u ) sin u ≦ h ( u ) ( u − u 3 6 + m ) h(u)\left(u-\frac{u^3}{6}+M\right) \leqq h(u)\sin u \leqq h(u)\left(u-\frac{u^3}{6}+m\right) h ( u ) ( u − 6 u 3 + M ) ≦ h ( u ) sin u ≦ h ( u ) ( u − 6 u 3 + m )
積分して加えると([ − 1 , 0 ] [-1,0] [ − 1 , 0 ] と [ 0 , 1 ] [0,1] [ 0 , 1 ] の和):
2 ∫ − 1 1 h ( u ) ( u − u 3 6 ) d u + 2 ∫ − 1 1 h ( u ) ⋅ [ 下限係数 ] d u ≦ I ≦ ⋯ 2\int_{-1}^1 h(u)\left(u-\frac{u^3}{6}\right)du + 2\int_{-1}^1 h(u)\cdot[\text{下限係数}]\,du \leqq I \leqq \cdots 2 ∫ − 1 1 h ( u ) ( u − 6 u 3 ) d u + 2 ∫ − 1 1 h ( u ) ⋅ [ 下限係数 ] d u ≦ I ≦ ⋯
この整理が煩雑なので、h ( u ) sin u h(u)\sin u h ( u ) sin u 全体の偶奇性 を利用する。
h ( u ) = u 1 − u 2 h(u) = \dfrac{u}{\sqrt{1-u^2}} h ( u ) = 1 − u 2 u は奇関数 (h ( − u ) = − h ( u ) h(-u)=-h(u) h ( − u ) = − h ( u ) )。
sin u \sin u sin u は奇関数 。
ゆえに h ( u ) sin u h(u)\sin u h ( u ) sin u は偶関数 。
I = 2\int_{-1}^1 h(u)\sin u\,du = 4\int_0^1 \frac{u\sin u}{\sqrt{1-u^2}}\,du \tag{7}
u ∈ [ 0 , 1 ] u\in[0,1] u ∈ [ 0 , 1 ] では h ( u ) ≧ 0 h(u)\geqq 0 h ( u ) ≧ 0 なので ( ∗ ) (*) ( ∗ ) より直接
u − u 3 6 + m ≦ sin u ≦ u − u 3 6 + M u - \frac{u^3}{6} + m \leqq \sin u \leqq u - \frac{u^3}{6} + M u − 6 u 3 + m ≦ sin u ≦ u − 6 u 3 + M
\Rightarrow \frac{u\left(u-\frac{u^3}{6}+m\right)}{\sqrt{1-u^2}} \leqq \frac{u\sin u}{\sqrt{1-u^2}} \leqq \frac{u\left(u-\frac{u^3}{6}+M\right)}{\sqrt{1-u^2}} \tag{8}
( 8 ) (8) ( 8 ) を u ∈ [ 0 , 1 ] u\in[0,1] u ∈ [ 0 , 1 ] で積分して 4 4 4 倍する:
4\int_0^1 \frac{u\left(u-\frac{u^3}{6}+m\right)}{\sqrt{1-u^2}}\,du \leqq I \leqq 4\int_0^1 \frac{u\left(u-\frac{u^3}{6}+M\right)}{\sqrt{1-u^2}}\,du \tag{9}
Step 6: 補助積分の計算
u = sin t u = \sin t u = sin t (t ∈ [ 0 , π / 2 ] t\in[0,\pi/2] t ∈ [ 0 , π /2 ] )と置換すると d u = cos t d t du = \cos t\,dt d u = cos t d t , 1 − u 2 = cos t \sqrt{1-u^2}=\cos t 1 − u 2 = cos t 。
∫ 0 1 u k 1 − u 2 d u = ∫ 0 π / 2 sin k t d t \int_0^1 \frac{u^k}{\sqrt{1-u^2}}\,du = \int_0^{\pi/2}\sin^k t\,dt ∫ 0 1 1 − u 2 u k d u = ∫ 0 π /2 sin k t d t
k = 1 k=1 k = 1 :
∫ 0 π / 2 sin t d t = [ − cos t ] 0 π / 2 = 0 − ( − 1 ) = 1 \int_0^{\pi/2}\sin t\,dt = [-\cos t]_0^{\pi/2} = 0 - (-1) = 1 ∫ 0 π /2 sin t d t = [ − cos t ] 0 π /2 = 0 − ( − 1 ) = 1
k = 2 k=2 k = 2 :
∫ 0 π / 2 sin 2 t d t = π 4 \int_0^{\pi/2}\sin^2 t\,dt = \frac{\pi}{4} ∫ 0 π /2 sin 2 t d t = 4 π
k = 3 k=3 k = 3 :
∫ 0 π / 2 sin 3 t d t = 2 3 \int_0^{\pi/2}\sin^3 t\,dt = \frac{2}{3} ∫ 0 π /2 sin 3 t d t = 3 2
k = 4 k=4 k = 4 :
∫ 0 π / 2 sin 4 t d t = 3 π 16 \int_0^{\pi/2}\sin^4 t\,dt = \frac{3\pi}{16} ∫ 0 π /2 sin 4 t d t = 16 3 π
よって
∫ 0 1 u ( u − u 3 6 ) 1 − u 2 d u = ∫ 0 1 u 2 − u 4 6 1 − u 2 d u = π 4 − 1 6 ⋅ 3 π 16 = π 4 − π 32 = 8 π − π 32 = 7 π 32 \int_0^1 \frac{u\left(u-\frac{u^3}{6}\right)}{\sqrt{1-u^2}}\,du = \int_0^1 \frac{u^2-\frac{u^4}{6}}{\sqrt{1-u^2}}\,du = \frac{\pi}{4} - \frac{1}{6}\cdot\frac{3\pi}{16} = \frac{\pi}{4} - \frac{\pi}{32} = \frac{8\pi-\pi}{32} = \frac{7\pi}{32} ∫ 0 1 1 − u 2 u ( u − 6 u 3 ) d u = ∫ 0 1 1 − u 2 u 2 − 6 u 4 d u = 4 π − 6 1 ⋅ 16 3 π = 4 π − 32 π = 32 8 π − π = 32 7 π
∫ 0 1 u 1 − u 2 d u = 1 \int_0^1 \frac{u}{\sqrt{1-u^2}}\,du = 1 ∫ 0 1 1 − u 2 u d u = 1
Step 7: 不等式の完成
( 9 ) (9) ( 9 ) の右辺:
4 ∫ 0 1 u ( u − u 3 6 + M ) 1 − u 2 d u = 4 ⋅ 7 π 32 + 4 M ⋅ 1 = 7 π 8 + 4 M 4\int_0^1 \frac{u\left(u-\frac{u^3}{6}+M\right)}{\sqrt{1-u^2}}\,du = 4\cdot\frac{7\pi}{32} + 4M\cdot 1 = \frac{7\pi}{8} + 4M 4 ∫ 0 1 1 − u 2 u ( u − 6 u 3 + M ) d u = 4 ⋅ 32 7 π + 4 M ⋅ 1 = 8 7 π + 4 M
( 9 ) (9) ( 9 ) の左辺:
m = − M m = -M m = − M (f f f が奇関数なので f ( − 1 ) = − f ( 1 ) f(-1)=-f(1) f ( − 1 ) = − f ( 1 ) , すなわち m = − M m=-M m = − M )であることを利用する。
4 ∫ 0 1 u ( u − u 3 6 + m ) 1 − u 2 d u = 4 ⋅ 7 π 32 + 4 m ⋅ 1 = 7 π 8 + 4 m = 7 π 8 − 4 M 4\int_0^1 \frac{u\left(u-\frac{u^3}{6}+m\right)}{\sqrt{1-u^2}}\,du = 4\cdot\frac{7\pi}{32} + 4m\cdot 1 = \frac{7\pi}{8} + 4m = \frac{7\pi}{8} - 4M 4 ∫ 0 1 1 − u 2 u ( u − 6 u 3 + m ) d u = 4 ⋅ 32 7 π + 4 m ⋅ 1 = 8 7 π + 4 m = 8 7 π − 4 M
したがって ( 9 ) (9) ( 9 ) より
\frac{7\pi}{8} - 4M \leqq I \leqq \frac{7\pi}{8} + 4M \tag{10}
ここで M = sin 1 − 5 6 > 0 M = \sin 1 - \dfrac{5}{6} > 0 M = sin 1 − 6 5 > 0 を確認する(sin 1 > 0.8 > 5 6 ≈ 0.833 \sin 1 > 0.8 > \dfrac{5}{6} \approx 0.833 sin 1 > 0.8 > 6 5 ≈ 0.833 ...)。
実際 sin 1 ≈ 0.8415 \sin 1 \approx 0.8415 sin 1 ≈ 0.8415 , 5 / 6 ≈ 0.8333 5/6 \approx 0.8333 5/6 ≈ 0.8333 なので M > 0 M > 0 M > 0 。よって − 4 M < 0 -4M < 0 − 4 M < 0 であり、( 10 ) (10) ( 10 ) の左辺は 7 π 8 − 4 M < 7 π 8 \dfrac{7\pi}{8} - 4M < \dfrac{7\pi}{8} 8 7 π − 4 M < 8 7 π 。
求める不等式の左側 :7 π 8 ≦ I \dfrac{7\pi}{8} \leqq I 8 7 π ≦ I を示す必要があるが、( 10 ) (10) ( 10 ) では 7 π 8 − 4 M ≦ I \dfrac{7\pi}{8} - 4M \leqq I 8 7 π − 4 M ≦ I しか得られていない。これでは不十分。
Step 8: 左側不等式の証明(別途)
I ≧ 7 π 8 I \geqq \dfrac{7\pi}{8} I ≧ 8 7 π を示す。( 7 ) (7) ( 7 ) より
I = 4 ∫ 0 1 u sin u 1 − u 2 d u I = 4\int_0^1 \frac{u\sin u}{\sqrt{1-u^2}}\,du I = 4 ∫ 0 1 1 − u 2 u s i n u d u
u ∈ [ 0 , 1 ] ⊂ [ 0 , π ] u\in[0,1]\subset[0,\pi] u ∈ [ 0 , 1 ] ⊂ [ 0 , π ] において sin u ≧ 0 \sin u \geqq 0 sin u ≧ 0 。さらに u ∈ [ 0 , 1 ] u\in[0,1] u ∈ [ 0 , 1 ] では(A)より
sin u ≧ u − u 3 6 ( u ≧ 0 ) \sin u \geqq u - \frac{u^3}{6} \quad (u\geqq 0) sin u ≧ u − 6 u 3 ( u ≧ 0 )
(これは f ( u ) ≧ f ( 0 ) = 0 f(u)\geqq f(0)=0 f ( u ) ≧ f ( 0 ) = 0 (f f f 単調増加、u ≧ 0 u\geqq 0 u ≧ 0 )と等価)
よって
I = 4\int_0^1 \frac{u\sin u}{\sqrt{1-u^2}}\,du \geqq 4\int_0^1 \frac{u\left(u-\frac{u^3}{6}\right)}{\sqrt{1-u^2}}\,du = 4\cdot\frac{7\pi}{32} = \frac{7\pi}{8} \tag{11}
Step 9: まとめ
( 8 ) (8) ( 8 ) (上側)と ( 11 ) (11) ( 11 ) (下側)を合わせて、
7 8 π ≦ I ≦ 7 8 π + 4 M \boxed{\frac{7}{8}\pi \leqq I \leqq \frac{7}{8}\pi + 4M} 8 7 π ≦ I ≦ 8 7 π + 4 M
が示された。■ \blacksquare ■
補足:m = − M m = -M m = − M の確認
f ( − θ ) = sin ( − θ ) − ( − θ ) + ( − θ ) 3 6 = − sin θ + θ − θ 3 6 = − f ( θ ) f(-\theta) = \sin(-\theta)-(-\theta)+\dfrac{(-\theta)^3}{6} = -\sin\theta+\theta-\dfrac{\theta^3}{6} = -f(\theta) f ( − θ ) = sin ( − θ ) − ( − θ ) + 6 ( − θ ) 3 = − sin θ + θ − 6 θ 3 = − f ( θ )
より f f f は奇関数。ゆえに f ( − 1 ) = − f ( 1 ) f(-1)=-f(1) f ( − 1 ) = − f ( 1 ) 、すなわち m = − M m=-M m = − M 。